TOPAcursus 2019-2020
de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal

een basiscursus over Antwerpse Kerkelijke Kunstgeschiedenis

Beste kunstliefhebber,

Geraakt u ontroerd door kunst, verliefd op Oud-Antwerpen of gefascineerd door de boeiende zoektocht van de mens naar zingeving, of hebt u een hart voor de Kerk en het christelijk geloof? Bent u reeds stads-, museum- of TOPA-gids of actief bij een andere gidsenwerking? Of bent u misschien als vrijwilliger reeds actief in een van de Antwerpse kerken, of geëngageerd in de pastoraal, liturgisch of sociaal? Of bent/was u op uw plaats in het onderwijs of in de catechese om met passie aan anderen door te geven waar u zelf van doordrongen bent? Of bent u gewoon nieuwsgierig om bij te leren? Dan is dan is deze inleidende cursus misschien iets voor u: een lessenreeks over Kerk en Kunst, met als focus de roemrijke Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen.

Toerismepastoraal Antwerpen richt deze cursus allereerst in voor wie de TOPA-rangen wil vervoegen en mee wil instaan voor het culturele onthaal in een van onze monumentale kerken naar keuze, al dan niet in de kathedraal. Trouw aan onze missie om de spirituele en artistieke rijkdom van onze kerken voor een zo breed mogelijk publiek te ontsluiten, stellen we deze cursus graag ook open voor alle belangstellenden.

De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, de moederkerk van Antwerpen, blijft het meest bezochte monument in onze stad. Dit grootse bouw- en kunstwerk willen we graag bestuderen bij wijze van een eerste kennismaking, als representatief voor de Antwerpse kerkelijke kunst doorheen de eeuwen.

 

Wat mag u zoal van deze TOPA-vorming verwachten?

– Om alles in zijn context te kunnen plaatsen bieden we graag een historische inleiding aan, gefocust op de ontwikkelingen die een impact hebben op de kunst in de kerken.

Een kerk staat nooit alleen, zeker niet de hoofdkerk van een stedelijke gemeenschap. Vormt in het ancien régime het sociaaleconomische en politieke leven rond de Grote Markt de eerste long van de samenleving, dan staat de hoofdkerk met haar spirituele en sociaal-culturele uitstraling in voor de tweede long. Een gevarieerd aantal diensten en instellingen van nu had daar zijn wortels. Om de draagwijdte daarvan te vatten, maken we best ook een stadswandeling rondom de kerk.

De geschiedenis van een imposant bouwwerk als de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal is meer dan enkel de rampspoed van beeldenstormen, plunderingen en branden. Wie haar lange geschiedenis van bijna 1000 jaar volgt, krijgt in een notendop – concreet en aanschouwelijk – zicht op de samenloop van stads-, kerk- én kunstgeschiedenis!

– Ook al ontgaat menig toerist de bouwkunst van deze grootse kerk, haar gotische architectuur verdient zeker onze volle aandacht om ontleed te worden qua techniek, stijl en symboliek.

– Het hoge bezoekersaantal dankt de kathedraal niet het minst aan de Antwerpse grootmeester van de barokschilderkunst, P.P. Rubens. De Kruisoprichting en De Kruisafneming (van Jezus) zijn wereldvermaard. Zij vormen niet alleen het type van beide scènes van Jezus’ passie, maar fungeren ook als icoon van Rubens, zoals o.m. blijkt uit Rubens’ standbeeld op de Groenplaats. Hoe zo’n barok schilderij bekijken? … is een strikvraag, want de barok duldt geen passieve toekijkers.

– De barok komt niet uit de lucht gevallen. Zij groeit langzaam uit het maniërisme waar schilders, zoals Otto van Veen, Maarten de Vos en de Franckens zich meester in getoond hebben en met hun geschilderde retabels het herstel van de katholieke kerken na 1585 hebben bewerkstelligd. En waarom retabels in de vorm van een triptiek, denkt u ?

– De barok mag dan al in Antwerpen vereenzelvigd worden met schilderkunst, in een tweede fase drukt zij zich minstens even zo krachtig uit in beeldhouwkunst: ‘3D’-beelden, gehouwen in marmer of gesneden in hout. Hier passeren de preekstoel, biechtstoelen en orgelkast de revue. Ook de neogotiek laat zich niet onbetuigd en zorgt voor een uitzonderlijk monumentaal koorgestoelte. En waarvoor dient al dit meubilair dan wel ?

– Een voornaam thema in een katholieke kerk is de Eucharistie, het ‘allerheiligste’ sacrament. Dat verdient dan ook extra aandacht in de Venerabelkapel. En wie meent dat de dood enkel akelig oogt, erkent zijn fout vooroordeel als hij moeite doet om de evolutie van de funeraire monumenten op een rijtje te zetten: zeker geen doods verhaal !

– Wie ‘Antwerpen’ zegt, kan er niet omheen: de unieke, elegante, hoge Onze-Lieve-Vrouwetoren, het symbool van de stad. Inderdaad, een kerk ziet u al van verre staan dankzij de toren(s). De kathedraal heeft er alleszins meer dan één! De grootste beschouwen we ten voeten uit, de kleinste zullen we beklimmen. En dan is er nog die derde die u nog meer laat opgaan … in het hemels Jeruzalem.

De neogotiek geniet nog niet zo lang opnieuw belangstelling. In deze stijl werd de kerk in haar luister hersteld: de meeste glasramen en de herinrichting van de kapellen in de kooromgang, die recent glansrijk gerestaureerd zijn. Daarachter lokt een tuin met een verrassend verhaal: het Nieuwe Werck.

 

PRAKTISCHE INFORMATIE

Lesgevers zijn Rudi Mannaerts, priester-kunsthistoricus, en Fred Vanderpoorten, gediplomeerd stadsgids en ervaren TOPA-gids.

De basiscursus voorziet in 15 vormingsmomenten, waarvan enkele historische inleidingen in de zaal van de Sint-Andrieskerk plaats vinden, de overige in de kathedraal, telkens op een maandagavond. We voorzien als aanvangsuur 19.00u. De les duurt doorgaans 2 uur, uiterlijk tot 21.15u., soms, bij algemene instemming, nog een minuutje langer. Naargelang eenieders mogelijkheden omtrent timing kan het aanvangsuur afgesteld worden op 18.30u of 19.15u. – te bespreken met alle deelnemers op de eerste bijeenkomst.

De bijdrage voor de gehele reeks bedraagt 115 euro. Hierin zijn inbegrepen twee didactische syllabi: Antwerpen, Kerk en Kunst en De kathedraal – een openbaring. De overschrijving van dit bedrag op rekening BE48 0013 2593 4527 van Toerismepastoraal Antwerpen vzw, Heilige Geeststraat 23, 2000 Antwerpen geldt als inschrijving. Gelieve als referentie mede te delen: “Basiscursus TOPA 2020”.

 

DE KALENDER VAN DE BASISCURSUS TOPA 2020

1) Maandag 6 januari, 19u – 21.15u, in Why Waai (Waaistraat, links van de Sint-Andrieskerk)
.     (RM) Kerk-, kunst- en stadsgeschiedenis. Deel 1: Oudheid en Vroege Middeleeuwen
.                Een eigen tempel voor de christenen – de opkomst van Antwerpen

2) Maandag 13 januari, 19u – 21.15u, in Why Waai (Waaistraat, links van de Sint-Andrieskerk)
.     (RM) Kerk-, kunst- en stadsgeschiedenis. Deel 2: Late Middeleeuwen – begin 18de eeuw:
.                Kerk en stad met elkaar verweven – een storm van protest – barokke triomf

3) Maandag 20 januari, 19u – 21u, Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.     (FV) Geschiedenis van de Onze-Lieve-Vrouwekerk / Kathedraal

4) Maandag 27 januari, 19u – 21.15u, in Why Waai (Waaistraat, links van de Sint-Andrieskerk)
.     (RM) Kerk-, kunst- en stadsgeschiedenis. Deel 3: midden 18de–midden 19de eeuw:
.                Verlichting en Concordaat

5) Maandag 3 februari, 19u – 21u, Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.     (FV) Een kathedraal staat niet alleen (o.m. aalmoezeniers, ‘parochiekerk’)

6) Maandag 10 februari, 19u – 21u, Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.     (RM) Gotische architectuur (licht en Licht, oriëntatie; grondplan; glasraamkunst)

7) Maandag 17 februari, 19u – 21u, Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.     (FV) Maniërisme en Barok: altaartriptieken

8) Maandag 24 februari, 19u – 21.15u, in Why Waai (Waaistraat)
.     (RM) Kerk-, kunst- en stadsgeschiedenis. Deel 4: midden 19de – midden 20ste eeuw
.                Kerkelijke netwerking, territoriaal en sociaal: oprichting parochies en verzuiling

9) Maandag 2 maart, 19u – 21u, Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.     (RM) De barok en P.P. Rubens

10) Maandag 16 maart, 19u – 21u, Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.      (FV) Meubilair: preekstoel, biechtstoelen, orgel, koorgestoelte

11) Maandag 23 maart, 19u – 21.15u, in Why Waai (Waaistraat)
.      (RM) Het a-b-c van de christelijke iconografie (algemene symboliek)

12) Maandag 30 maart, 19u – 21.15u, in Why Waai (Waaistraat)
.      (RM) Het 1-2-3 van de christelijke iconografie (specifiek christelijk- katholieke beeldtaal)

13) Maandag 20 april, 19u – 21u., Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.      (RM) twee iconografische thema’s: de Eucharistie (de Venerabelkapel) en funeraria

14) Maandag 4 mei, 19u – 21u., Kathedraal (buiten op Handschoenmarkt !!)
.      (FV) Noordertoren, portaal, beklimming zuidertoren, zolders

15) Maandag 11 mei – 19u – 21u Kathedraal (ingang via Groenplaats 21)
.      (FV) glasramen, zijkapellen, de tuin en het Nieuwe Werck

16) mei (enkel) kandidaat-gidsen bepalen mee de data, tijdens gewone openingsuren kathedraal
.      (FV) modelrondleiding – praktische info