7de NACHT VAN DE KERKEN
Antwerpen

Eens in het jaar doen de Antwerpse kerken
’s nachts hun deuren open…

‘De Hemel op aarde’
Kerken mét en zonder barok

ZATERDAG 11 AUGUSTUS 2018

19.00 u. – 23.00 u.

Een voorproefje

Antwerpen is zonder enige twijfel de meest uitgesproken barokke stad van de Lage Landen, waar men lééft en waar het leven uitbundig gevierd wordt. Toch rest ons nog maar een echte op en top barokke kerk: de Sint-Carolus Borromeus. De meeste middeleeuwse kerken, gotisch van architectuur, kennen enkel een barokke ‘garnituur’, maar wél een die tellen kan: het meubilair en de decoratie, de liturgie en de muziek!

Het opkomend protestantisme dat de nadruk legt op het aanhoren van Gods woord resulteerde in het midden van de 16de eeuw in een heuse beeldenstorm tot groot verdriet van katholiek Antwerpen. De katholieke Kerk is ervan overtuigd dat men God ook tastbaar in de sacramenten kan ontmoeten en wil dit graag vreugdevol vieren als een feestelijk gebeuren. Vanaf het einde van de 16de eeuw worden de gotische kerken dan ook opnieuw kleurrijk aangekleed. En met Rubens aan kop zorgt het herwonnen zelfbewustzijn van de Katholieke Kerk in de 17de eeuw voor een echte triomfantelijke barokstijl. En dat laat zich niet enkel zien in de schilderijen op de altaren, maar in ál het overvloedige kerkmeubilair: verheven altaren, verfijnde koorgestoelten, leerzame preek- en biechtstoelen en speelse orgelkasten. Ook zonder life orgelspel weten die je in een muzikale stemming te brengen.

Hoog tegen de muren en plafonds willen schilders en beeldhouwers zelfs de poorten van de hemel doen open gaan. De hele kerk heeft trouwens iets weg van een hemelse feestzaal, want de ontmoeting met God mag een feest zijn! De liturgische diensten blijven niet beperkt tot vaststaande missen, maar groeien bij gelegenheid uit tot theatrale manifestaties met speciale effecten, luisterrijke gelegenheidsversieringen, optochten en toneel. Dit alles moest voelbaar maken hoe geliefd Jezus, Maria en de heiligen wel niet zijn. Geen kosten werden gespaard. Een overdaad … die begon te schaden.

Eerst bij de Franse Revolutie en nog eens opnieuw in de jaren 1960 komt er aan dat ‘rijke Roomse leven’ een einde. Voor het kritisch zelfbewustzijn van het Westen was elk triomfalisme uit den boze, zeker dat van de godsdienst. Al gauw smolt het katholiek zelfbewustzijn als sneeuw voor de zon van de Verlichting en de secularisatie. Het leek wel alsof het geloof niet langer gevierd mocht worden. We kropen terug in de kast alsof er nooit een eerste Pinksterwonder had plaats gevonden.

Gelukkig bleven er her en der – niet in het minst in Antwerpen – nog echo’s van het ‘barokke’ feestgedruis binnen de Kerk verder leven, vooral dan door toedoen van zang en muziek. Het orgelspel blijft tot op de dag van vandaag gehandhaafd. Soms zijn er naweeën of zelfs heropflakkeringen van het plechtstatige gregoriaans. Zolang de kwaliteit van eigen zangkoren het toelaat, prijst men zich gelukkig, maar velen zijn al ten onder gegaan of met uitsterven bedreigd. Een hoge uitzondering vormen de orkestmissen in de Sint-Pauluskerk en de artiestenmissen in de Sint-Carolus Borromeuskerk.

Het typische zintuiglijke, feestelijke karakter van de ‘barok’ heeft ertoe geleid dat dit begrip niet alleen slaat op de stijl van Rubens’ 17de eeuw, maar ook in bredere zin staat voor ‘uitbundig feestelijk’, ‘speels fantasierijk’, ‘overvloedig decoratief’ – ‘het kan niet op’. In die zin wordt het gehanteerd door het culturele stadsfestival ‘Barok 2018 – Rubens inspireert’.

In het barokjaar 2018 zullen niet enkel de barokke kerken van de partij zijn.
Ook kerken in een andere stijl hebben iets van ‘barok’ in huis, feestelijk uitgedost als ze zijn.
Door bijna elke orgelpijp weerklinkt ook muziek.

In onderstaande tabel leidt de link op de naam van de kerk naar de uitgebreide beschrijving van de kerk of naar algemene gegevens.
De link op het adres van de kerk leidt naar het programma tijdens de Nacht van de Kerken.

BINNENSTAD A.-2000
Universiteitswijk St.-Jacob Lange Nieuwstraat 73 A.-2000
St.-Annakapel (‘Keizerskapel’) Keizerstraat 21-23, A.-2000
St.-Catharina (Begijnhof) Rodestraat 39, A.-2000
Brabantse Olijfberg Lge. Winkelstraat 5, A.-2000
Centrum O.-L.-Vrouwekathedraal Handschoenmarkt, A.-2000
  O.-L.-Vrouw van Toevluchtkapel Schoenmarkt 8, A.-2000
  St.-Carolus Borromeus Conscienceplein, A.-2000
  St.-Paulus Veemarkt 14, A.-2000
Vierde wijk St.-Andries Waaistraat, A.-2000
  St.-Joris Mechelseplein 22, A.-2000
Zuid St.-Michiel en Petrus Amerikalei 165, A.-2000
 
BINNEN DE SINGEL
Zurenborg St.-Norbertus Dageraadplaats, A.-2018
Kiel St.-Catharina St.-Catharinaplein 1, 2020
Noord St.-Willibrordus Kerkstraat 89, A.-2060
DISTRICTEN
Merksem St.-Bartholomeus Bredabaan/St.-Bartholomeusstr., A.-2170
  St.-Franciscus van Assisi Bredabaan 549, A.-2170
Ekeren St.-Lambertus Markt, A.-2180

Toegang gratis. Iedereen van harte welkom. Gidsen ter plaatse.

De ‘Nacht van de Kerken’ wordt georganiseerd door vzw Toerismepastoraal Antwerpen (TOPA)
Wenst u op de hoogte te blijven van onze activiteiten of meer informatie? Mail ons: info@topa.be
Raadpleeg ook de andere rubrieken in deze meertalige website met uitgebreide cultuurhistorische informatie over de Antwerpse kerken.