6de NACHT VAN DE KERKEN in Antwerpen
zaterdag 12 augustus 2017 van 19 tot 23 u.

SINT-BARTHOLOMEUSKERK

Cluster Merksem

De Nacht van de kerken past mooi in ons jubileumjaar: in 2017 vieren we het 800-jarig bestaan van onze parochie. Hij sluit aan op de vele manifestaties, concerten, tentoonstellingen, pontificale mis op TV één, enz. Een aantal gegevens uit de tentoonstelling ‘kunst in de Sint-Bartholomeuskerk’ komen opnieuw aan bod.

Na de bijna totale verwoesting in WO II herbouwt men de kerk tussen 1947 en 1950 naar het vooroorlogs plan van architect H. Huygh. De kerk heeft nog een rijke schat aan barokmeubilair: het Sint-Bartholomeus-portiekaltaar van Paschier (1645), de zijaltaren van W. Kerrickx en W. Pompe (begin 18de eeuw), de 17de-eeuwse lambrisering, de biechtstoelen en communiebanken van Cornelis Struyf (1734) en de mooi gerestaureerde barokke preekstoel van Jan Pieter Van Baurscheit (1725). In de 20steeeuw wordt de kerk verrijkt met glasramen van o.m. A. Stalins (1914) en J. Huet (1939).

Wanneer de kerk in 1950 weer opgebouwd is plaatst D’Hondt in 1956 het orgel op het hoogkoor. De balustrade maakte waarschijnlijk nog deel uit van de opstelling van het 19de-eeuwse Vermeerschorgel. Tijdens de Nacht zal het orgel op regelmatige basis bespeeld worden door Alfons De Meulder, oud directeur van de muziekacademie van Merksem en bestuurslid van onze vzw Beschermcomité Sint-Bartholomeus.

Programma

Doorlopend:

  • Orgelspel door Alfons De Meulder.
  • Tentoonstelling ‘kunst in de Sint-Bartholomeuskerk’.
  • Bezoek aan talrijke kunstschatten van de kerk.

meer informatie over de Sint-Bartholomeuskerk op deze pagina binnen de TOPA-website

 

Praktisch                                                                        

Adres: hoek Bredabaan/Bartholomeusstraat, 2170 Merksem é

Trein → NMBS
Antwerpen Centraal + premetro 2, 3, 6 (Merksem, Burgemeester Nolf)
Tram → De Lijn 2, 3 (Burgemeester Nolf), 6 (Bredabaan)
Bus 600, 601, 602, 605, 610, 620, 621, 629, 648, 658, 670, 778, 779 (Burgemeester Nolf)
Fietsstation → VELO-Antwerpen 219 Districtshuis

 

Geschiedenis van het orgel in de Sint-Bartholomeuskerk (Jan Van Mol)

De Sint-Bartholomeuskerk, de oudste kerk van Merksem, heeft een bewogen geschiedenis achter de rug, een geschiedenis die zich weerspiegelt in haar orgels. In het archief van de parochie bevindt zich een “Lijste van de personen die gecontribueert hebben tot het makken van d’orgel. 1710”. Dit is de oudste vermelding van een orgel. We weten niet wie de bouwer was.

In 1737 wordt de kerk getroffen door de bliksem en brandt ze uit, maar het orgel wordt tijdig uitgebroken en opgeborgen: “d’orghel lagh op den solder van den drossaert vant jaer 1737 tot 42 verbrocken verloren verplettert …”.

Gilliam Davidts (zijn naam wordt op verschillende manieren gespeld) krijgt in 1742 de opdracht het orgel herop te bouwen en aan te passen. In de windlade is een tekst aangebracht met de datum 1742 en o.a. de vermelding “gemaekt van gilliam Davit”.

In 1831 plaatst Th. Smet een nieuwe trompet. In 1857 besluit het kerkbestuur een orgel te kopen dat beter aansluit bij de nieuwe mode en tijdsgeest. Een kunsttentoonstelling georganiseerd een jaar later moet geld in de lade brengen. Het oude orgel wordt in drie dagbladen te koop aangeboden en gekocht door de kerk van Sint-Antonius-Abt van Houtem, thans deelgemeente van Vilvoorde, waar het nu nog staat. Het kan zijn afkomst niet verloochenen: op het medaillon in de balustrade prijkt de Heilige Bartholomeus met naam en er boven lezen we het jaar 1710. Dit orgeltje werd in 2005 gerestaureerd door Joris Potvlieghe en heeft de volgende samenstelling:

Groot Orgel

Bourdon 8
Fluyt traversière 8 d
Prestant 4
Fluyt 4
Quint Fluyt 2 2/3
Superoktaaf 2
Sifflet 1
Mixtuur III
Trompet 8 b/d

Echo

Bourdon 8
Fluyt 4
Prestant 2
Quint 1 1/3 d
Sexquialter II
Mixtuur II

Windlade en pijpwerk van het groot orgel zijn oud, het echo is een reconstructie.

Het 19de-eeuwse orgel: Henri Vermeersch

Het was Henri Vermeersch die werd aangesproken om het nieuwe orgel te maken. Dit nieuwe orgel moet één van de grootste geweest zijn die Vermeersch ooit maakte. Er is weinig over bekend en het ging in 1944 verloren in het bombardement dat de kerk grotendeels in puin achterliet. We mogen aannemen dat de bewaarde balustrade en de lege rugwerkkast overblijfsels zijn van het Vermeerschorgel.

Het huidige orgel: D’Hondt (1956)

De vernielde kerk wordt in 1950 hersteld onder leiding van architect Huyghe. Sluitstuk is het nieuwe orgel dat D’Hondt in 1956 levert. Het wordt ingepast in de overgebleven balustrade en opgesteld in twee nuchtere kasten die het westvenster flankeren.

Esthetisch is het Merksemse orgel onder te brengen in de ideeën van de ‘Orgelbewegung’. Men tracht de kenmerken van het barokorgel (of wat men zich daarbij voorstelt) te verenigen met die van het romantische orgel. Een mechanische tractuur en een functionele orgelkast komen niet ter sprake.

Kenmerkend zijn de hoge vulstemmen, Mixtuur, Cymbel. Het romantische koppel Salicional-Voix céleste blijft behouden, zij het onder de Vlaams-puristische benaming “Wilgenpijp-Zweving”. Daarbij legt D’Hondt enkele eigen accenten: de door zijn concurrent Stevens, onder impuls van Flor Peeters, verfoeide Vox Humana wordt op het reciet geplaatst. De Cornet, zoals in oude tijden met vijf rangen en op een bank geplaatst, verwijst naar de oud-Vlaamse orgels.

Hoofdwerk I (C-c’’’’)

Bourdon 16

Monter 8

Roergedekt 8

Gemshoorn 8

Octaaf 4

Fluit 4

Hoog Octaaf 2

Mixtuur IV

Cornet V

Trompet 8

Klaroen 4

 

Reciet II (C-c’’’’)

Diapason 8

Houten Fluit 8

Wilgenpijp 8

Zweving 8

Nachthoorn 4

Zwegel 4

Kwint 2 2/3

Woudfluit 2

Cymble III

Dulciaan 16

Hobo 8

Vox humana 8

 

Pedaal (C-g’)

Conterbas 16

Subbas 16

Octaafbas 8

Bas 8

Koraalbas 4

Dulciaan 16

 

De Dulciaan in het reciet is ook op het hoofdwerk speelbaar. In het pedaal zijn Conterbas 16/Octaafbas 8/Koraalbas 4 en Subbas 16/Bas 8 zijn afleidingen van twee pijpenreeksen: de eerste open, de tweede gedekt.