7de NACHT VAN DE KERKEN in Antwerpen
zaterdag 11 augustus 2018 van 19 tot 23 u.

SINT-CATHARINAKERK

Begijnhof

Cluster Universiteitswijk

In de historische begijnhofkerk kan u vanavond even verwijlen in de geschiedenis van de kerk in het gezelschap van de grote barokkunstenaars Rubens en Jordaens en genieten van intieme barokmuziek. Het wordt een mooi drieluik:

Architect Hans van der Laan, bewoner van het Begijnhof, leidt u rond. Hij belicht niet alleen de geschiedenis en de architectuur van het begijnhof, maar brengt u ook dichterbij de barokke schilderijen De Nood Gods van Jacques (‘Jacob’) Jordaens en Sint-Fransiscus ontvangt de stigmata van de school van Rubens. In de vroegere kerk waren nog meer barokschilders vertegenwoordigd zoals Jan Boeckhorst, Adam Van Noort, Erasmus II Quellinus en Guido Reni. Overigens onder de begijnen vinden we o.m. de zussen van drie bekende kunstschilders: drie zusters van Antoon van Dyck en twee van Jacques Jordaens en een zus van de dierenschilder Frans Snijders.

Andrée Snauwaert, pianiste en leerling orgel bij Annelies Focquaert aan de Mago brengt op het Geurtsorgel orgelcomposities van o.a. Nicolas Lebègue, Johann Sebastiaan Bach en Johann Caspar Fischer en klavierwerken van J.S. Bach. Alle informatie over de geschiedenis van de orgels in de kerk en het huidige Geurtsorgel is doorlopend beschikbaar.

Het Spinetti Consort met Jef Van Boven, traverso, Begoña Manuel y Keenoy, viool, Hilde van Hoijweghen, barokcello en Jef De Becker, spinet en virginaal, brengt o.a. werken van J.B. Loeillet, T. Albinoni, G. Ph. Telemann, E.F. dall’Abaco en op het “Moeder & Kind”-virginaal fragmenten uit het Fitzwilliam Virginal Book.

Het Consort dat 10 jaar geleden ontstond, concerteerde al vaak in België, Frankrijk, Spanje en Duitsland. Het is gespecialiseerd in barokmuziek uit de 18de eeuw. Het spinet gebouwd door Jef De Becker is een kopie naar Johan Heinrich Silbermann.

Voor beide muzikale delen is in de kerk een gedetailleerd programma beschikbaar.

TIP: op wandelafstand kan u nog twee intieme barokke kerken bezoeken: de Sint-Annakapel in de Keizerstraat en de Protestantse ‘Brabantse Olijfberg’ in de Lange Winkelstraat, waar u ook orgelconcertjes worden aangeboden.

Programma

  • 19.00 u., 20.15 u., 21.30 u.: orgelmuziek door Andrée Snauwaert, huisorganiste, op het Geurtsorgel.
  • 19.25 u., 20.40 u., 21.55 u.: rondleiding door architect Hans van der Laan, bewoner van het begijnhof.
  • 19.50 u., 21.05 u., 22.20 u.: het Spinetti Consort

Doorlopend van 19.00 u. tot 23.00 u.

  • bezoek aan de kerk en de tuin, informatie over de kerk, de barokschilderijen en het Geurtsorgel.

meer informatie over de Sint-Catharinakerk op deze pagina binnen de TOPA-website

Praktisch
Adres: Rodestraat 39, A.-2000 é

TreinNMBS Antwerpen Centraal (op loopafstand 1km)
Tram De Lijn 11, 12, 24 (Rooseveltplaats)
Bus 1, 13, 17 (Rooseveltplaats); 30, 34 (Rodestraat)
Fietsstation VELO-Antwerpen Velo 054 Ossenmarkt

Piëta, ca. 1650, Jacques (‘Jacob’) Jordaens

Dit is het enige 17de-eeuwse schilderij dat de kerk nog rijk is. Ondanks zijn sympathieën voor het calvinisme schildert Jordaens dit aangrijpende werk voor de begijnhofkerk, waar twee van zijn zussen als begijn leven. Het dode lichaam van Jezus ligt uitgestrekt over de schoot van zijn moeder Maria. Maria Magdalena (rechts onder) kijkt in ongeloof naar Johannes (in rood gewaad). Bij het kruis staan Nicodemus en Jozef van Arimatea. Onderaan links liggen lijdenswerktuigen: een schaal met de doornenkroon, de drie kruisnagels, het opschrift, timmergerei en de zalfpot van Maria Magdalena. Het barokke karakter blijkt o.m. uit de dynamische compositie met de opvallende diagonaal en de clair-obscureffecten en de theatrale opbouw die gericht is op de (gevoelige) kijker. Het werk toont ons een Jordaens die werkt in de traditie van zijn leermeester Rubens: zijn o.m. de positionering van Nicodemus op de ladder en de schaal met de doornenkroon op de voorgrond niet ontleend aan Rubens’ De Kruisafneming (in de O.-L.-Vrouwekathedraal)? De uitgestrekte Christus op de schoot van zijn moeder doet dan weer denken aan Antoon Van Dyck’s Bewening op het voormalige hoofdaltaar van de begijnhofkerk (nu KMSKA). 

Het Geurtsorgel (1820, 1881)

In 1686 bestellen de begijnen, onder impuls van pastoor Michaël Dierckx uit Herentals (1683-1690) een orgel bij Jean-Baptiste Forceville. Tijdens het Frans Revolutionair bewind wordt de kerk afgebroken en de inboedel openbaar verkocht. Het orgel gaat verloren. Wanneer de begijnen terugkeren rond 1810, wordt de kerk herbouwd en kopen ze een nieuw orgel waarvan de bouwer niet bekend is.

Bij de grondige restauratie van de kerk in 1881 worden de oksalen in de zijkoren afgebroken en vervangen door het huidige oksaal achteraan in de kerk en wordt het orgel getransformeerd door Hendrik Geurts. Vermits Hendrik Geurts in dat jaar overlijdt, zet zijn weduwe, bijgestaan door de meestergast, de orgelbouw verder onder de firmanaam ‘Manufacture d’Orgues pour Eglises et Harmoniums. Vve Geurts & Cie. Anvers’.

Kockerols bouwt de twee orgelkasten op het doksaal.

Samenstelling van het orgel:

  • éénklavierinstrument met aangehangen pedaal en mechanische toets- en registertractuur;
  • de speeltafel bevindt zich op de zijkant van de orgelkast, waarin ook de windlade, de tractuur en het pijpwerk zijn ondergebracht;
  • uniek is dat er zich bovenaan in de orgelkast nog een positief bevindt dat aanvankelijk ingeschakeld kon worden, mogelijk door een hendel aan het pedaal;
  • de pijpen in het front van een van beide kasten hebben slechts een visuele functie, “tuyaux chanoines”. (de oorsprong van deze term zou teruggaan tot de kanunniken in het koor die vaak niet konden zingen, maar dit overlieten aan de koorknapen).

Jammer genoeg werd de mechaniek van het bovenwerk afgekoppeld (naar verluidt: botweg doorgesneden!) waardoor 3 registers niet meer werken (Voix céleste, Salicional, Eoline). Bouwer Geurts zou 2 registers uit het voormalige orgel hebben overgenomen, een roerfluit (fluit 4 of flûte à cheminée) in flesvorm en de bourdon 8. Volgens specialisten zouden deze pijpen van de hand zijn van orgelbouwer Theodoor Smet of Forceville. Geurts zou ook de blaasbalg hebben herbruikt.

De orgelkast toont enige gelijkenis met deze van de Keizerskapel. Dit orgel werd gebouwd in 1864 door Hendrik Mondt-Groenewoud, die zijn orgelatelier heeft verkocht aan Hendrik Geurts in 1868.

Orgelmaker Etienne De Munck uit Sint-Niklaas heeft het orgel een vijftal jaren geleden bespeelbaar gemaakt.

Een artikel in het tijdschrift Orgelkunst uit 2006 leert ons dat het Hendrik Geurtsorgel quasi uniek is in zijn soort. Alle andere Geurtsorgels waarover nog documentatie bestaat zijn van de hand van Jules Geurts (zoon van Hendrik) en de stijlverschillen met zijn vader blijken zeer groot. Het orgel heeft een belangrijke historische waarde.

(bron: Sint-Catharinakerk en TOPA vzw)

Technische gegevens

Manuaal I 6
Manuaal II 3
Pedaal 0
Totaal aantal stemmen 9
Manuaalomvang C-f”’
Pedaalomvang C-c°
Toetstractuur Mechanisch
Registertractuur Mechanisch
Windlade(n) Sleeplade

Dispositie
Manuaal I:
Montre 8′ (gedeeld), Fluit 8′, Bourdon 8′, Viola di Gamba 8′, Flûte à Cheminée 8′, Dolce 4′, Tremolo.
Manuaal II: Salicional 8′, Voix Celeste 8′, Eoline 4′. Pedaal: Geen eigen registers.
Koppelingen: Pedaalkoppel.

(bron technische gegevens: orgbase.nl; inv.nr. 2045226; 2015)